Ekran Kartının Tarihçesi: 1980'lerden Yapay Zekâ Çağına
Metin ekranlarından 3dfx Voodoo'ya, GeForce 256'dan RTX ve RDNA'ya: ekran kartlarının ve GPU'nun kırk yıllık hikâyesi.
Ekran kartları 1980'lerde yalnızca metin ve basit grafik gösteren adaptörler olarak başladı. 1990'ların ortasında 3dfx Voodoo ile 3B hızlandırma yaygınlaştı; 1999'da NVIDIA GeForce 256 ile "GPU" terimini popülerleştirdi. 2006'da AMD, ATI'yi satın aldı ve NVIDIA CUDA'yı tanıttı. 2018'de gerçek zamanlı ışın izleme, 2022'de Intel'in ayrık kart pazarına girişi geldi. Bugün GPU'lar oyunların yanı sıra yapay zekâ devriminin de temel donanımıdır.
Bugün "ekran kartı" dediğimizde aklımıza fanlı, ışıklı, yüzlerce watt çeken güçlü kartlar gelir. Oysa bu bileşenin hikâyesi, ekrana yalnızca harf yazabilen basit adaptörlerle başladı.
1980'ler: Metinden renge
İlk kişisel bilgisayarlarda "ekran kartı", görüntü sinyalini monitöre iletmekten öte bir şey yapmıyordu. IBM'in 1981'deki PC'siyle birlikte gelen MDA yalnızca tek renkli metin gösterebiliyordu; CGA ise sınırlı sayıda renkle basit grafiklere izin verdi. 1980'lerin ortası ve sonunda EGA ve VGA standartları gelen 256 renkli grafiklerle oyunların ve grafik arayüzlerin önünü açtı. VGA çözünürlüğü olan 640×480, uzun yıllar boyunca bir referans noktası olarak kaldı.
1990'lar: 2B hızlandırıcılardan 3B devrimine
Windows'un yaygınlaşmasıyla birlikte pencere çizimi gibi 2B işlemleri hızlandıran kartlar ortaya çıktı. S3, Matrox ve ATI bu dönemin önemli markalarıydı.
Asıl devrim 1996'da 3dfx Voodoo Graphics ile geldi. Voodoo, 3B oyunları donanımsal olarak hızlandıran ayrı bir karttı ve Quake gibi oyunların görsel kalitesini dönüştürdü. 3dfx'in Glide API'si bir süre oyun dünyasında baskın oldu; NVIDIA'nın RIVA serisi ve ATI'nin Rage serisi ise rekabeti kızıştırdı.
1999: "GPU" kavramı
NVIDIA, 1999'da GeForce 256'yı "dünyanın ilk GPU'su" olarak tanıttı. Kartın en önemli yeniliği, daha önce işlemcinin yaptığı dönüşüm ve aydınlatma (T&L) hesaplarını donanımsal olarak üstlenmesiydi. "GPU" terimi bu tarihten sonra yaygınlaştı. Kısa süre sonra 3dfx'in varlıkları NVIDIA tarafından satın alındı ve pazar büyük ölçüde NVIDIA ile ATI arasındaki bir rekabete dönüştü.
2000'ler: Programlanabilir gölgelendiriciler ve birleşik mimari
DirectX 8 ve 9 ile birlikte programlanabilir shader'lar geldi; geliştiriciler artık piksellerin nasıl işleneceğini kendi programlarıyla belirleyebiliyordu. ATI'nin Radeon 9700 Pro'su (2002) bu dönemin efsanevi kartlarındandır.
2006 iki önemli gelişmeye sahne oldu:
- AMD, ATI'yi satın aldı. Radeon markası AMD çatısı altına geçti.
- NVIDIA GeForce 8800 GTX ile birleşik shader mimarisini tanıttı ve kısa süre sonra CUDA platformunu duyurdu. CUDA, GPU'ların grafik dışında genel amaçlı hesaplamalar için programlanabilmesini sağladı; bu adım yıllar sonra yapay zekâ devriminin temelini oluşturacaktı.
2010'lar: Verimlilik, kripto ve ışın izleme
2010'larda GPU'lar her nesilde daha verimli hâle geldi. 2016'da NVIDIA'nın Pascal mimarisi (GTX 1060, 1070, 1080) ve 2017'de GTX 1080 Ti, uzun yıllar kullanılan kartlar oldu. AMD tarafında Polaris tabanlı RX 480/580, uygun fiyatlı 1080p kartlarının simgesi hâline geldi.
Aynı dönemde kripto para madenciliği ekran kartı talebini patlattı ve fiyatları dönemsel olarak önerilen fiyatların çok üzerine çıkardı.
2012'de AlexNet adlı sinir ağının GPU'larla eğitilerek görüntü tanıma yarışmasını büyük farkla kazanması, derin öğrenmenin GPU'lar üzerinde yükselişini başlattı.
2018'de NVIDIA Turing mimarisi ve RTX 20 serisiyle donanımsal ışın izleme ve yapay zekâ tabanlı DLSS teknolojisini tanıttı.
2020'ler: Kıtlık, chiplet ve yapay zekâ çağı
- 2020: NVIDIA RTX 30 (Ampere) ve AMD RX 6000 (RDNA 2) serileri çıktı. Pandemi kaynaklı çip kıtlığı ve madencilik talebi, kartları uzun süre bulunamaz ve çok pahalı hâle getirdi. Aynı yıl çıkan PlayStation 5 ve Xbox Series X|S de AMD'nin RDNA 2 tabanlı grafik birimlerini kullandı.
- 2022: Ethereum'un hisse kanıtına geçişiyle GPU madenciliği büyük ölçüde sona erdi. Intel, Arc A serisiyle (Alchemist) ayrık ekran kartı pazarına girdi. NVIDIA RTX 40 (Ada Lovelace) ile kare üretimini, AMD RX 7000 (RDNA 3) ile oyun kartlarında chiplet tasarımını getirdi.
- 2022 sonrası: Büyük dil modelleriyle başlayan yapay zekâ dalgası, veri merkezi GPU'larına olan talebi benzeri görülmemiş seviyelere taşıdı.
- 2024-2025: Intel Arc B580 (Battlemage), NVIDIA RTX 50 (Blackwell) ve AMD RX 9000 (RDNA 4) serileri çıktı. GDDR7 bellek ve çoklu kare üretimi tüketici kartlarına geldi.
- 2026: Yapay zekâ talebi ve bellek tedarikindeki sıkışıklık nedeniyle tüketici pazarında yeni ürünler sınırlı kaldı. Ayrıntılar: 2026 GPU piyasası.
Bugün GPU ne anlama geliyor?
Kırk yılda ekran kartı, metin gösteren basit bir adaptörden, dünyanın en değerli şirketlerinden bazılarının ana ürünü olan ve yapay zekâ çağının temelini oluşturan bir işlemciye dönüştü. Oyuncular için ise hâlâ bir bilgisayarın kalbi olmaya devam ediyor.
Sık Sorulan Sorular
İlk ekran kartı hangisidir?
Kişisel bilgisayarlar için ilk yaygın görüntü adaptörleri, 1981'de IBM PC ile birlikte gelen MDA ve CGA kartlarıdır. "GPU" olarak pazarlanan ilk ürün ise 1999'da çıkan NVIDIA GeForce 256'dır.
GPU terimini ilk kim kullandı?
Terim daha önce de kullanılmış olsa da NVIDIA, 1999'da GeForce 256'yı "dünyanın ilk GPU'su" olarak pazarlayarak terimi popülerleştirdi.
AMD ne zaman ekran kartı üretmeye başladı?
AMD, 2006'da Kanadalı ATI Technologies'i satın alarak ekran kartı pazarına girdi ve Radeon markasını devraldı.